Een afdak, tunnel of glazen kas houdt de regen van het blad, en dat is precies waarom veel mensen denken dat phytophthora daarmee is afgedaan. Onder glas komt de infectie alleen ergens anders vandaan: uit de lucht die de plant zelf vochtig maakt. Je haalt de spat en het natte blad van boven weg en ruilt die in voor condens, stilstaande lucht en een bladerdek dat de hele nacht nat blijft. Beschutting is dus een ruil, geen oplossing, en wat je ermee wint hangt af van wat je in de eerste twee uur na zonsopkomst met die ruimte doet.
Ik ruik het voordat ik het zie. Half mei, kwart voor zeven, ik schuif de deur van de kas opzij en er komt een walm warm, nat groen naar buiten. Binnen hangen de druppels tegen het plastic, mijn rechterschouder wordt nat van het water dat van het dak valt als ik langs de rij loop, en het onderste blad van de eerste plant voelt koud en nat aan, ook al heeft het in geen dagen geregend. De planten zien er verder goed uit: donkergroen, rechte stengels, de eerste trossen in wording.
Dat is het moment waarop je moet kijken. Niet om twaalf uur, als alles in de zon allang droog is. Nu, met de deur nog in mijn hand.
Wat een dak weghaalt, en wat niet
Buiten is phytophthora vooral een verhaal van regen en grond. De schimmel, Phytophthora infestans, overleeft in de bodem en in achtergebleven plantresten, een spat regen of een spat van de gieter slaat hem tegen het blad, en op een blad dat een paar uur nat blijft, begint het. Dat is de route die iedereen kent.
Zet daar een dak boven en het grootste deel van die route valt weg. Geen regen die van boven op het blad valt. Geen modderspat van de grond tegen de onderste bladeren. Geen blad dat na een bui nog uren in een filmpje water hangt.
Wat niet weggaat, is de wind. Sporen die ergens anders vandaan komen, waaien gewoon door de open zijkanten van een tunnel of onder een balkondak door naar binnen. Een dak houdt water tegen, geen lucht. Wie denkt dat de planten binnen veilig staan omdat er geen regen bij kan, vergeet dat de besmetting ook van opzij kan komen.
En er komt iets voor in de plaats. Een plant verdampt water. Een volgroeide tomatenplant verzet op een warme dag liters vocht van de grond naar de lucht. In de open tuin waait dat weg. In een kas, tunnel of achter een balkondak blijft het hangen, want daar staat de lucht stil.
De nacht doet het echte werk
Koude lucht kan minder vocht vasthouden dan warme lucht. Zodra de zon weg is en de temperatuur zakt, slaat het vocht dat overdag onzichtbaar in de lucht zat neer op het koudste oppervlak dat er te vinden is. Dat is het blad. En de binnenkant van het plastic.
Ik heb een keer zo'n klein metertje tussen de planten gehangen, eentje dat ook de luchtvochtigheid aangeeft. Die stond het grootste deel van de nacht boven de 90 procent, en pas nadat de deur de volgende ochtend open ging, zakte hij echt. Dat is precies de toestand waarin phytophthora het beste werkt: nat blad, stilstaande lucht, geen zon, en dat acht tot tien uur achter elkaar.
Daar zit het verschil met buiten. Buiten wordt het blad nat van boven, en de eerste de beste zonnige ochtend droogt het weer op. Binnen wordt het blad nat van de plant zelf, en er is niets dat het eraf haalt zolang de lucht niet beweegt. De natte periodes zijn dus korter in aantal besmettingsmomenten en veel langer in uren. Voor de schimmel is dat laatste wat telt.
Er zit nog een detail in dat je alleen ziet als je 's morgens vroeg binnen staat: een blad dat tegen het plastic aan ligt, is aan twee kanten nat. De buitenkant tegen het koude plastic, de binnenkant van de condens in de lucht. Zulke bladeren drogen niet meer op. Ik trek de scheuten daarom weg van de wand en laat het groeipunt niet tegen het dak aan komen. Eén blad dat de hele nacht tegen nat plastic ligt, is genoeg om een plek te krijgen die je de rest van het seizoen blijft terugvinden.
Ventileren begint voordat het warm wordt
De fout die ik in mijn eerste jaar maakte, was luchten op het moment dat ik het zelf warm kreeg. Tegen tienen gaat de deur open, denk je, dan is het binnen lekker. Maar op dat moment is het vocht al neergeslagen. De hele nacht heeft die lucht boven de planten gehangen, en met de eerste zonnestralen wordt hij juist weer warmer en vochtiger. Je zit dan niet meer te luchten, je zit een kas vol damp te verwarmen.
Het gaat erom dat de vochtige nachtlucht eruit is voordat de temperatuur stijgt. Dus zodra het licht wordt, de deur of een kier open, ook als het buiten nog koud is en je zelf je jas aanhoudt. Vijf minuten werk, en het scheelt uren nat blad.
Eén kier is niet genoeg in een kleine kas. Lucht moet er ergens in kunnen en ergens anders uit, anders blijft de hoek achterin gewoon hangen. Laag open en hoog open werkt het beste: koude lucht komt onder binnen, warme vochtige lucht gaat boven eruit. In een tunnel met twee open koppen gaat dat bijna vanzelf, zolang je die koppen niet dichtmaakt om de warmte binnen te houden.
En 's avonds sluit ik niet meteen potdicht. Zolang het blad nog vochtig is van de dag, laat ik eerst de laatste warme lucht eruit voordat alles dicht gaat.
Terwijl ik dat doe, kijk ik in dezelfde ronde naar de onderkant van de laagste bladeren. In de vroege ochtend, zolang alles nog vochtig is, zie je daar het eerst wat er misgaat: donkere vlekken met een lichte rand, en aan de onderkant het wit waar de schimmel groeit. Blad dat verdacht is, gaat direct in een zak en niet op de composthoop.
Water geven bij de voet, en in de ochtend
Onder een dak mag er geen druppel op het blad komen. Niet omdat water op zich erg is, maar omdat het in een ruimte met stilstaande lucht niet wegkomt. Buiten verdampt een spat op een blad in een kwartier. Binnen hangt diezelfde druppel er tien uur later nog, in het donker, precies in het venster waar de schimmel op wacht.
Dus water geven op de grond, bij de voet van de plant, en niet met een straal over de bladeren. In de ochtend, zodat het vocht dat je toevoegt de dag heeft om weg te trekken. 's Avonds water geven is het slechtste moment dat er is: je maakt de grond nat, de lucht vochtig, en dan gaat het licht uit.
Laat een pot op een balkon ook niet in een schotel vol water staan. Dat water verdampt de hele nacht omhoog langs de plant, in de ruimte waar de lucht al niet weg kan.
Wat ik zelf het lastigste vond om vol te houden: niets doen met nat blad. Als ik 's morgens een blad zie dat nat is en er zit nog geen vlek op, dan is dat geen reden om te gaan sproeien of te gaan rommelen. Het is een reden om de deur verder open te zetten. Elk uur dat een blad droog staat, is een uur waarin er aan de onderkant niets kan beginnen.
Waar het op neerkomt
Beschutting verandert de kansen, ze haalt de ziekte niet weg. Ik heb jaren gehad waarin de kas volledig vrij bleef terwijl er buiten in de volle grond een rij werd geveld. Ik heb ook een jaar gehad waarin ik pas om half tien luchtte, en waarin ik in juli een plant kwijtraakte die van onderaf zwart begon te worden terwijl er nooit een druppel regen op was gevallen.
Wat je onder glas in de hand hebt, is niet de regen. Dat is het aantal uren dat het blad nat staat. Wie daar 's morgens vroeg bij is, heeft de rest van de dag weinig meer te doen.
